Malazgirt Belediyesi

Halkın büyük moral değeri olan Şair ve Bilgin Ehmedê Xani’nin doğum tarihi, kendi eseri olan Memu Zin’de gösterilmiştir. Ehmedê Xanî hicri 1061 (M.S.1651) tarihinde Doğubayazıt’ta doğmuştur. Şair, Âlim, Bilgin, Kürt Dil Uzmanı, Filozof, Öğretmen, Pedagog, Saray Kâtibi vb gibi kimlikleri bulunan Ehmedê Xani’nin, Babası Şeyh Elyas, dedesi Eyaz, büyük dedesi de Rustem’dir. Xanî, onun soyadı gibidir. Bu iki nedenden kaynaklanmaktadır. Biri yerleşim alanına bağımlılığı diğeri de mensup olduğu aşirettir. Xanî aşiretine mensup olan Ehmed’in şöhreti olunca Xanî soyadıyla anıldı. Babası Şeyh Elyas, Bazid’in Diza Sor (Kırmızı Kale- Kızılıze-Orta Direk) köyünde kadılık görevinde bulunmuştur. Kızıldıze tarihi kervan yolunun İran’a açılan son kapısıdır. Buradan geçen kervanlardan alınan baç (haraç, gümrük harcı)ile İshak Paşa Sarayının inşaat finansmanı sağlanmıştır. Bugün Kızıldıze’nin temelleri harabe şeklindedir. Köyün eski mezarlığına Xanî Mezarlığı denmektedir.

Bölgede, özellikle de Doğubayazıt’ta halkın Ehmedê Xanî’yi çok sevdiği, neredeyse kutsal bir kimlikle donattığı, bilinen bir gerçektir. Çoğu kez yemin edilirken “Bi Sere Ehmedê  Xanî”, “Bi Serê Xanî Baba” (Xanî babanın başı) denilmesi normalleşmiştir. Xanî’nin kabristanı, türbe ve camisinin bulunduğu alan, halkın hem mesire, hem de ziyaret yeridir. Mekânı ibadet, ziyaret, ümit (yani tedavi), hem de kutsal alan olarak ilgi odağıdır. Özellikle yaz aylarında ziyaretçilerle dolup taşmaktadır. Halk kendisini, Xanî’nin evladı, Xanî’yi de Baba olarak görmektedir. Doğmadan ve doğduktan sonra hemen her çocuk ona adanır. Her anne kendisini Zîn olarak algılar, çocuğunu da Mem û Zîn aşkına benzer aşkının hasadı sayar. Ehmedê Xanî’nin dini kişiliğine de muazzam bir bağlılık vardır. Yeminlerde mihenk taşıdır. Halkın günlük yaşamında her alanda yaşamsallaşmıştır.

Kürt aşiretlerini bir çatı altında toplamayı düşünen Ehmedê Xanî, yeni bir sosyal ve siyasal yapı oluşturmayı düşünüyordu. Tasarladığı ulus-devlet veya demokratik hukuk devleti sistemini “Mem û Zîn” de büyük bir ustalıkla işliyor. Ehmedê Xani’ye göre ortak kolektif bir irade olmadan birlik sağlanamaz, birey özgürleşmeden ortak irade oluşamaz, özgür iradeli bireylerden oluşmayan bir toplum kolektif bir irade yaratamaz. Ortak iradesi olmayan bir halkın dili ve kültürü gelişemez, parası değer kazanamaz, gelişemeyen güçsüzlüğe, güçsüz olan da tutsaklığa mahkûmdur. Bilgisizliğin neden olduğu tutsaklık yoksulluğa, sefalete ve cehennemi bir yaşama yol açar. Halkların özgürlüğünün kaynağı ”Demokratik Hukuk devletidir, “iradeyi bilim ve adaletle, ana gövdeye kan akıtan kalbi aşkla buluşturalım” der.
Ehmedê Xani ilk okumaya aile içinde babası İlyas’tan hukuk kuralları ilim kaynaklı bilgilerle okumaya başlar. Bir yönünü okula, bir yönünü de divana vererek eğitimini yapması sağlanır. Okulda bilim, divanda yaşam derslerinde büyüdükçe okuma düzeyi de yükselir. Feqilik derslerinde Arapça öğrenir. O dönemde imkânı olanlar yüksek öğrenimlerini feqi okullarında yaparlardı. Ehmedê Xani için bu imkânlar oluşur. Beyazıt’taki Muradiye medresesine gider. Bir süre sonra Beyazıt ve çevresindeki tüm camileri gezer ve Ahlât ve Bitlis medreselerinde öğrenim görür. Botan ve Mezopotamya da devam eder öğrenimine. Bağdat, Şam, Halep ve İran medreselerinde uzunca yıllar öğrencilik hayatı yaşar. Kâbe’yi tavaf ettiği, Mısıra gittiği yazdığı eserinin içeriğinde açıkça görülmektedir. Bilhassa Suriye medreselerinde Antik Yunan felsefesini, Mezopotamya ve İran medreselerinde de tasavvufu

(İslam felsefesini)astronomi, şiir ve sanat tekniğini öğrenmiştir. Bunun yanında, buralarda Feqiye Teyrana, Ehmedi Ciziri’ye Hipokrat’a, Platon’u, Aristo’yu Farabi’yi, Şahabettin Sühreverdi’yi, Mühyettin Arabî’yi, Ali Heriri’yi, Firdevsi’yi, Ömer Hayyam’ı, Nizami’yi ve birçok ilim adamlarını öğrendi. Her yerde isim yapmış âlimlerle araştırır. İlmi ve bilimi daha da ilerletmek için onların yanında diplomasını aldıktan sonra Beyazıtt’a eğitim vermeye çalışır.

Şair, Bilgin ve Filozof Ehmedê Xani, ardında birçok eser bırakmıştır. Bunlar önemli ve edebiyat tarihinde paha biçilmez bir değere sahiptir. Bilinen üç eserin dışında 74 şiiri tespitlidir. Coğrafya ve Astronomi ile ilgili “Erde Xweda” adlı eserinin var olduğu yaygın bir kanıdır. Bilinen eserlerinde önce Nûbara Biçukan (Çocuklar için ilk meyveler–1683-),sonra Aqideya İmanê (İmanın Şartları–1687-) ve 1695’te şaheseri olan Mem û Zin’i (Onlar Destan’ı) bitirmiştir. Ehmedê Xani’nin eserleri okunup incelendiğinde ortaya üç sonuç çıkmaktadır;

Birincisi; Ehmedê Xani, Kürtçenin yanı sıra Arapça, Farsça ve Türkçeye de hakim olmasına karşın, edebiyat metinlerini yalnızca Kürtçe yazmıştır.

İkincisi; bir filozof, düşünür olarak Ehmedê Xani, yazılarını, halkı adına düşüncelerini yaymanın bir yolu olarak kullanmıştır.

En son olarak da Ehmedê Xani, bütün yazılarında öncü, yetenekli ve yaratıcı bir şair ve yazar kimliğini birleştirmektedir.

 Ehmedê Xanî’nin üç önemli eseri;

1- Nûbara Biçûkan (Çocuklar İçin İlk Meyveler – 1683)

32 Yaşındayken çocuklara yönelik yazdığı Nubara Biçûkan adlı eser, bir eğitim manifestosu niteliğindedir. Çocuklara yönelik bu eseriyle karşımıza bir eğitmen ve pedagog olarak çıkmaktadır. Xani’ye göre ;”Eğitimin teorisi özgürleşmektir. Bu kitap, Ehmedê Xani’in masum biçimde yazdığı Arapça-Kürtçe bir sözlüktür.

Nübara Biçukan, çeşitli şiirsel uyaklar ve ritimlerle yazılmış 14 bölümden oluşmaktadır. Her bölüm öğrenmenin ve dürüstlüğün yararları, öğretmenlerin görevleri, sabırlı olma, mücadele, bilgiyi pratikle bütünleştirme ve daha birçok başka konuda içten bir öğütle başlar. Nûbara Biçukan Kürt dil tarihindeki ilk sözlüktür. Ondan önce başka bir Kürt sözlüğü yoktur. Bu Ehmedê Xani’nin Kürt diline büyük bir önem verdiğinin ve bu dilin gelişmesi için uğraştığının açık bir kanıtıdır.

Ehmedê Xani, bu eserinde çocuklara aklın ve bilimin yolunu gösteriyor, onlara anadillerinin yanında evrensel bilim dilini öğrenmelerini öğütlüyor. Bu eserin kurgusu şudur; Kendinizi tanıyın, kendinizle ve çevrenizle barışık olun. Eğitimin birinci aşamasında insan kendi gerçeğiyle karşı karşıyadır, Ehmedê Xani çocuğa bunu öğretmeye çalışıyor, bu eserinde hem pedagoji, hem de Kürt diliyle ilgileniyor. Ehmedê Xani’nin bu çalışmadaki amacı hem bir eğitim sistemi oluşturmak hem de Kürtçeyi kurallı olarak çocuklara öğretmektir.

2-Eqideya İmane (İmanın Şartları -1687)                                                             

Eqideya İmanê (İmanın Şartları) Ehmedê Xani’nin İslam’ın temellerinden söz ettiği, insanlara tapınmayı ve din konularını Kürt dilinde açıklamaya çalıştığı, 73 beyitten oluşan uyaklı bir dini kitaptır. Bu kitabın önemi; Kürtçe yazılmış olmasıdır.

Ehmedê Xanî ikinci eseri olan Eqîdeya İmanê’yi 1687 de gençlere yönelik olarak yazmış. Bu eserinde kararlı ve inançlı bir gençlik yetiştirmenin yöntemlerini belirliyor.  Hedefe kilitlenmenin, bunun pratiğini yapmanın yol ve yöntemlerini anlatırken; “Birey tarihini, coğrafyasını, yöresini, kültürünü ve edebiyatını bilmeli, doğrulara yandaş olmalı, köleliği reddetmeli ve hür iradeyi esas almalı, amacını Kâbe gibi görmeli ve ondan hiç şaşmamalı “ diyor. Ehmedê Xanî, Eqîdeya İmanê çalışmasıyla da gençleri eğitmek ve belli bir hedefe yönlendirmek istiyor.

3-  Mem U Zin (1695)   

Ehmedê Xani’nin şaheseri olan Mem û Zîn’i (Onlar Destanı ve Kürtlerin Kurtuluş Destanı olarak da anılıyor) Dönemin Kürt toplumu, etnografik, ticaret, tarih, astroloji, Kürt edebiyatının düzeyi, Kürt gelenekleri ve görenekleri, aydınların yaşam biçimi, medrese eğitimi, tasavvuf ve felsefe, kültür ve sanat yönlerinden ele alınmış bir eser özelliğindedir. Eserin Kürt toplumunun üç yüz yıl önceki yaşamına ayna tuttuğu söylenebilir.

Bir aşk destanı olarak görülen eser, gerçekte ise bir aşk destanından çok,  Ulusalcı içeriği, felsefi, tarihi, sosyal, dinsel ve sanatsal estetiğiyle bir manifesto niteliğindedir. Ayrıca destan kusursuz bir şekilde, düşünce, hayal ürünü ve öğretilerini içerecek bir çerçeveye dönüştürülmüştür.